نوروز در افغانستان

نوروز یکی از سنت های نادری است که با وجود هزاران سال نشیب و فراز هنوز هم یکی از شاخص های اساسی فرهنگی در افغانستان به حساب می آید.
این روز که مصادف است با اول حمل (فروردین) تنها یک سالروز تقویمی، که آغاز یک دور تازه را در گردش زمین مشخص می سازد، نیست. نوروز در تاریخ و فرهنگ افغانستان مظهر بزرگداشت از زندگی، طبیعت و ارزشهای انسانی است که ریشه های عمیقی در شعر و ادب، هنر، فولکلور و رسوم خانوادگی و اجتماعی این کشور دارد.
گرچه در مورد چگونگی و زمان پیدایش نوروز پژوهشها از گمانه زنی ها فراتر نرفته است، اما مسلم است که عمر این سنت به درازای عمر اقوام آریایی است. به طور سنتی آغاز نوروز را به یاما یا جمشید، فرمانروای اساطیری بلخ، نسبت می دهند. این افسانه در آثار بزرگانی چون ابوریحان بیرونی، طبری (مولف کتاب تاریخ الرسل والملوک، معروف به تاریخ طبری) و فردوسی بازتاب یافته است.
آئین های جشن نوروزی در افغانستان پیشینهً حداقل 3000 ساله داشته و ریشه های عمیقی در نظام مذهبی زرتشتیان دارد که تا غلبه اسلام براین سرزمین، رایج بود.
اما با وجود این پیشینه تاریخی، نوروز درافغانستان هیچگاه منحصر به
کیش یا گروه ویژه ای نبوده است.
حتی ظهور و گسترش اسلام، که اعیاد مذهبی ویژه ای را با خود آورد، مانع برگزاری آیین های نوروزی نشد. بلکه نوروز دراین کشور با ارزشهای دینی در آمیخت و غنای بیشتری یافت. چنانچه بر افراشتن جهنده (پرچم، بیرق) حضرت علی ، در شهر مزارشریف، اوج آیین های نوروزی درافغانستان است. پس از آن مردم تا چهل روز در دشتها که پر از گل سرخ می شود به گردش می روند.
مردم از سراسر افغانستان برای برگزاری این آیین ها به شهر مزارشریف و ولایت بلخ سفر می کنند. در برخی دیگر از ولایات شمال کشور نیز با راه اندازی مسابقه های بزکشی برسرور نوروزی می افزایند.
در سایر روستا ها و شهرستانها نیز مردم اعم از زن و مرد با برگزاری آیین های ویژه به پیشواز نوروز می شتابند. برای بزرگداشت این روز لباس نو می پوشند، سفره ها را با شیرینی ها و خوردنی های خوش طعم رنگین می سازند و بیرون از شهر ها و محل های بودوباش، دردامن طبیعت یا در میدانهای خاص به تفریح و شادی می پردازند.
سرگرمی هایی چون تخم جنگی، کشتی گیری، سگ جنگی، خروس جنگی، اتن (رقص ملی)، آواز خوانی و غیره شامل آئین هایی است که در این روز برگزار می گردد.
تهیه و صرف هفت میوه و سمنک (سمنو، شومنک) آیین های دیگری است که با آن نوروز را در افغانستان گرامی می دارند.
هفت میوه، چیزی شبیه هفت سین درایران، مجموعه ای است از پسته، بادام، کشته (برگه) زردآلو، شکرپاره، گردو و سنجد که سه روز پیش از نوروز در آب گذاشته می شود تا روز نوروز مهمانان را با آن پذیرایی کنند.
سمنک که از گندم خیسانده و سبز شده تهیه می شود، مظهر خیرو برکت به حساب می آید و آن را به امید برآورده شدن نیاز ها و مراد ها می خورند. تهیه سمنک چندین روز را دربر می گیرد و دختران هنگام پختن دف می نوازند و آهنگ های ویژه می خوانند.
یکی دیگر از آیین های جالب این روز در افغانستان هدیه های نوروزی نامزدان است. پسران در این روز هدیه هایی همراه با ماهی و جلبی (نوعی شیرینی) به نامزدان خویش می فرستند و خانواده دختر با گذاشتن هدیه ای در ظرف آنرا به داماد بر می گرداند.
گرچه از نوروز به مثابه جشن همگانی تقریبا در کل کشور بزرگداشت به عمل می آید، اما در محل های مختلف این آیین ها با ویژگی های محلی برگزار می گردد که این بر تنوع و رنگینی نوروز در افغانستان می افزاید.
جنبش طالبان در یکی از نخستین حمله ها بر میراثهای فرهنگی کشور، برگزاری آیین های نوروزی را به این تعبیر که غیر اسلامی است، ممنوع کرد.

نوروز در کابل

مهمترین آیین نوروزی در افغانستان بر افراشتن جهنده (پرچم، بیرق) حضرت علی است. امسال مردم افغانستان با پشت سر گذاشتن 23 سال جنگ داخلی و همچنین پنج سال سلطه طالبان بر این کشور که طی آن برگزاری آیینهای نوروزی ممنوع بود، با شور و شوق خاصی این عید را جشن گرفتند.
در شهر کابل، پایتخت افغانستان، همانطور که در عکسها پیداست دهها هزار نفر برای تماشای مراسم بر افراشتن پرچم جمع شده بودند.

گفته می شود حضور چنین جمعیتی برای این مراسم، حتی پیش از دوره حکومت طالبان نیز بی سابقه بوده است.

 

هفت میوه و هفت سین

                                                                             

جشن نوروز ازسالهابدینسودرکشورهای،افغانستان ،ایران،تاجیکستان،ازبکستان وکشور های آسیای میانه  یکی از مهمترین جشن های باستانی به شمار میرود، بر گذاری مراسم  این جشن ریشه در تاریخ باستان داشته که از دوره ای هخامنشیان گرفته تا به حال در میان مردم این  مناطق از کره ای زمین ادامه داشته و دارد. که از آن، با مراسم خاص و با شکوهی درکشورهای مختلف با سنن، رسم و رواج ها، رسومات، اندکی متفاوت در حین تحویل سال نو، تجلیل بعمل میاید. یکی از این آیین های کهن نوروز،چهارشنبه سوری میباشد،  که در سرزمین ایران ودر بعضی از خانواده های ما نیز در ولایت باستان هرات برگذار میشود.بنابراین، قبل از فرا رسیدن سال نو به خانه تکانی، گرد روبی، رنگمالی وتمیز کاری منازلشان میپردازند، تا پذیرایی خوبی از سال نو داشته باشند، این آیین کهن نوروز، ازقدیم الیام در بین مردمان این سرزمین ها به میراث مانده، به حساب میرود. درکشور ما افغانستان نیز تحویل سال، ومراسم نوروز را با برنامه ای خاص که بشکل رسمی آن که عبارت از جشن دهقان میباشد، تجلیل به عمل میاورند. مردم برای آمادگی تحویل سال نو و برگذاری از مراسم جشن نوروز،  چند روز قبل از فرارسیدن سال نو خود را آهسته،آهسته آماده  ساخته تا این جشن را خوبتر وبهتر برگذار نمایند که به خانه تکانی،گرد روبی ورنگمالی خانه های شان میپردازند، همچنان بعد ازخانه تکانی،مقدار گندم را در یک ظرف تمیز میریزند، با مقدار آب آن را، نم کرده سبزه میکارند وآهسته ،آهسته سبزه میروید که از آن سمنک آماده میکنند، هم ازآن سبزه، مقدارآن را به روی سفره های نوروزی میگذارند. سفره ای نوروزی را، خانواده ها برای پذیرایی از نوروز ومهمانان نوروزی پهن مینمایند، در آن هفت قسم خوردنی که حرف اول آن سین میباشد، هفت سین یعنی عبارت است از:سبزی، سمنک، سماق، سرکه،سنجد،سیب،سیر را، به خاطر پذیرایی از نوروز، از آن نیز بسلامتی، سعادت و سرسبزی تفاٴل میزنند. در شهر کابل وشهر های شمال کشور، معمولا هفت میوه، که عبارت از: کشمش سبز،چارمغز،بادام،پسته،زردآلو،کشمش سرخ،سنجد را، با مقدار شکر در یک ظرف تمیز با مقدار آب لازم آن را تر نموده از آن هفت میوه آماده می سازند،آنرا بروی سفره نوروزی میگذارند،همینطوردر بعضی از خانواده ها رسم براین است که در این روز خجسته، علاوه  بر هفت میوه و هفت سین، مرغ سفید و سبزی از بازار تهیه، با برنج پخت نموده از آن سبزی چلو آماده مینمایند، همچنان سمنو یا سمنک  یکی از آیین های کهن نوروزی است، شبیه به حلوا میباشد، از شیره گندم سبز، با مقدار آرد،  آنرا در یک دیگ بزرگی انداخته پخت مینمایند،معمولا پخت آنرا دختران جوان برعهده دارند، که با دف یا دایره با خواندن  ترانه ای ویژه نوروزی آغاز نموده،اما من با پوزش، چهار بیت آن، در حافظه ام است، که میخوانند:   

سمنک    نذری   بهار   است              دختر ها  دور اش  قطار  است

سمنک درجوش، ما کپچه زنیم             دیگران در خواب، ما دفچه زنیم

 یکی از دختران، کفگیر کلانی بدست وبا آن سمنو یا سمنک را شور داده، تا به قیام وآماده خوردن شود. و آن را دربساط سفره ای هفت سین یا سفره ای  نوروزی می گذارند واصلا این غذا بصورت نذری در این موقع از سال پخت میشود.همچنان، لباسهای نو به تن نموده و به دیدن دوستان، اقارب، نزدیکان شان به  یکدیگر میپردازند و زوج های جوان به دیدن بزرگان خانواده میروند، همینطور برسر زیارت ها ومقابر گذشتگان خود رفته، دعاء و آب به روی خاک عزیزان ازدست رفته شان میپاشند. خانواده ها دور هم جمع شده ، مراسم سال را برگذار مینمایند، نوروز سبب میشود که پسران نامزد، به نامزد هایشان نوروزی میبرند، به همین سبب، بازار ماهی فروشان جلبی پزان خیلی گرم تر ازروز های عادی میباشد، خانواده هایکه هزینه ای مسافرت را داشته باشند به دیدن دوستان به مسافرت میپردازند، کسانیکه با هم قهر و دعوایی کرده باشند، سعی  برآن میکنند که با هم آشتی و رفع کدورت نمایند، حرف از جنگ و آشتی آمد، خاطرات تلخ دوره قهقرایی گروهی طالبان به ذهنم خطورکرد که جا دارد، با تاثراز آن  روزگار سیاه یاد آور شوم!! شش سال قبل از امروز که با روی کار آمدن دوره ای سیاه گروهی سیه اندیشان (طالبان) برگذاری مراسم این جشن نوروز را ممنوع کرده بودند، که خریدن لباس، مواد لازم مربوط به تجلیل وبرگذاری آن را و حتی پوشیدن لباس نو را حرام دانسته  وبرای  برگذار کنند گان آن  سخت  ترین مجازات را در نظر گرفته بودند، همین قسم، هر نوع تفریح و سرگرمی را غیر شرعی میدانستند. خوب، نمیخواهم که مقاله ام به درازا کشیده شود، جای شکرش باقیست که با کنار رفتن این گروهی کوردل و سیه اندیش، مردم ما شش سال بدینسو که تحویل سال نو، مراسم نوروز و مسایل مذ هبی خویش را در کشور شان درفضای نسبتا آرام برگذار مینمایند واز سوی دیگر با تاسف! امسال هم،  سال نو ومراسم نوروز را در شرایط داریم برگذار مینماییم که هنوز تعداد از هموطنان  مظلوم  ما در گوشه ای از وطن، با این گروهی متحجردارند دست وپنجه نرم میکنند، که این کوردلان سیه بین در جنوب و شرق کشور جنگ، ظلم و خونریزی، آدم ربایی، انتحاری را بر سر عزیزان ما روا میدارند، بنابراین،  امیدواریم که سال 1389، سالی خوبی، دور خشونت، در کشورمان،افغانستان داشته باشیم .